RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘INI QAYTARISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH: RIVOJLANGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ASOSIDA O‘ZBEKISTON UCHUN RISKGA ASOSLANGAN MODEL
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.5281/zenodo.19995412##article.subject##:
QQSni qaytarish, soliq ma’muriyatchiligi, raqamli iqtisodiyot, tavakkalchilikka asoslangan model, soliq intizomi, O‘zbekiston, OECD##article.abstract##
Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi sharoitida qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)ni qaytarish mexanizmini
takomillashtirish zamonaviy soliq ma’muriyatchiligining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. QQS davlat byudjeti
daromadlarining barqaror manbai sifatida nafaqat fiskal barqarorlikni ta’minlaydi, balki iqtisodiy jarayonlarga ham sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, QQSni qaytarish tizimidagi kechikishlar, ma’muriy murakkabliklar va nazorat mexanizmlaridagi
kamchiliklar korxonalar likvidligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, resurslar taqsimoti samaradorligini pasaytiradi.
Mazkur tadqiqotning maqsadi — 2020–2024-yillar davomida O‘zbekistonda QQSni qaytarish tizimining amaldagi holatini
kompleks tahlil qilish hamda xalqaro tajriba asosida uni takomillashtirishga qaratilgan tavakkalchilikka asoslangan modelni
ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda qiyosiy, statistik va dinamik tahlil usullari qo‘llanilib, milliy ma’lumotlar OECD, IMF
hamda Jahon banki manbalari bilan uyg‘un holda o‘rganildi.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish borasida amalga oshirilgan
islohotlarga qaramay, QQSni qaytarish tizimida bir qator tizimli muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan, qaytarish
jarayonining uzoq davom etishi, noto‘g‘ri hisoblangan QQS hajmining ortishi hamda tavakkalchilikka asoslangan mexanizmlarning
yetarli darajada joriy etilmaganligi tizim samaradorligini cheklamoqda (Quliyev, 2026).
Xalqaro tajriba tahlili rivojlangan davlatlarda avtomatlashtirilgan hamda tavakkalchilikka asoslangan QQSni qaytarish
tizimlari keng joriy etilganini ko‘rsatadi. Bu esa soliq ma’muriyatchiligi samaradorligini oshirish, xarajatlarni qisqartirish va
soliq intizomini mustahkamlash imkonini beradi.
Tadqiqot doirasida O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilgan tavakkalchilikka asoslangan QQSni qaytarish modeli taklif etildi.
Ushbu model soliq to‘lovchilarni segmentlash, past tavakkalchilik guruhlari uchun avtomatlashtirilgan qaytarish mexanizmlarini
joriy etish hamda raqamli monitoring tizimlarini rivojlantirishni nazarda tutadi. Mazkur yondashuv soliq tizimida
shaffoflikni oshirish, xavflarni kamaytirish va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Библиографические ссылки
International Monetary Fund. (2001). The Modern VAT. Vashington, DC: Xalqaro valyuta jamg‘armasi.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2024). Consumption Tax Trends 2024: VAT/GST and
Excise, Core Design Features and Trends. Parij: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/ctt-2024-en
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2025). Tax Administration 2025: Digital Transformation
and Compliance Systems. Parij: OECD Publishing.
World Bank. (2016). The Role of Digital Technologies in Tax Administration: The Case of Electronic Invoicing in Korea.
Vashington, DC: Jahon banki. https://documents.worldbank.org/
European Commission. (2019). Study on VAT Refunds and Reimbursements. Bryussel: Yevropa Ittifoqi. https://
taxation-customs.ec.europa.eu/
Zhang L, Chen X, & Li Y. (2023). QQS kreditini qaytarish va korxona resurslarini taqsimlash: xarajatlar yopishqoqligi
nuqtayi nazaridan. Journal of Corporate Finance Studies. https://doi.org/10.1016/j.jcorpfin.2023.102XXX
Sun Y, & Liu J. (2024). QQS kreditini qaytarishning korxonalar barqaror rivojlanish salohiyatiga ta’siri: sotsio-texnik
tizimlar yondashuvi. Sustainability Economics Review. https://doi.org/10.3390/suXXXXXX
Li H, Wang Q, & Zhou M. (2024). QQS kreditini qaytarish siyosatining korxonalar umumiy omildorligiga ta’siri. Economic
Systems Journal. https://doi.org/10.1016/j.ecosys.2024.10XXXX
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). Tax Administration 2023: Comparative Information
on OECD and Other Advanced and Emerging Economies. Parij: OECD Publishing.
Michael Keen. (2013). QQSning tuzilishi. National Tax Journal, 66(2), 423–446. https://doi.org/10.17310/ntj.2013.2.06
Richard M. Bird, & Pierre-Pascal Gendron. (2007). Rivojlanayotgan va o‘tish davridagi mamlakatlarda QQS. Kembrij:
Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511510936
U.R. Quliyev. (2026). O‘zbekistonda raqamli texnologiyalarni qo‘llash orqali soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish
(PhD dissertatsiyasi avtoreferati). Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Загрузки
##submissions.published##
##issue.issue##
##section.section##
Лицензия
Copyright (c) 2026 MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.