CHAKANA SAVDODA MAHSULOT TALABINI BASHORATLASH USULLARI

CHAKANA SAVDODA MAHSULOT TALABINI BASHORATLASH USULLARI

Authors

  • Narzullo Mamatov
  • Mohiruy Baxtiyorova

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.21337812

Keywords:

chakana savdo, talab bashorati, M5 bashoratlash, mashinali o‘qitish, chuqur o‘qitish, XGBoost, LightGBM, LSTM, ansambl.

Abstract

Chakana savdo tizimlarida mahsulotlarga bo‘lgan talabni oldindan aniqlash, zaxira boshqaruvi va marketing
qarorlarini samarali tashkil etishda muhim ahamiyatga ega. Mazkur maqolada M5 bashoratlash ma’lumotlar bazasi
asosida Walmart do‘konlar tarmog‘idagi mahsulotlar savdosi tahlil qilinib, har bir mahsulot–do‘kon juftligi uchun navbatdagi
oy talab darajasini bashoratlash masalasi ko‘rib chiqilgan. Kunlik savdo ma’lumotlari oylar bo‘yicha agregatsiyalanib,
navbatdagi oy uchun talab miqdori o‘quv to‘plami mediana qiymati asosida yuqori va past talab darajalariga ajratilgan.
Tadqiqotda Logistik regressiya, XGBoost, LightGBM, LSTM va ansambl modellari samaradorligi accuracy, precision,
recall, F1-score va chalkashlik matritsalari orqali baholangan. Eng yaxshi natijani gradiyent busting modellari ta’minladi,
ya’ni XGBoost va ansambl usullari test to‘plamida aniqlik bo‘yicha 85 % va F1-macro ko‘rsatkichi bo‘yicha 83 % natijani
ta’minladi. Olingan natijalar mashinali va chuqur o‘qitish modellarining mahsulot talab kategoriyalarini aniqlashdagi
imkoniyatlari yuqori ekanligini ko‘rsatdi

Author Biographies

Narzullo Mamatov

Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti Millliy tadqiqot universiteti
Texnika fanlari doktori, professor

Mohiruy Baxtiyorova

Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti Millliy tadqiqot universiteti
stajyor-oʻqituvchisi

References

Маматов Н. С., Мадаминжонов А. Д. (2023). Sun’iy neyron tarmoqlari va ularning asosiy turlari. Информатика и

инженерные технологии, 1(2), 121–124. https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.computer-engineering.24944

Маҳамадаминова Ш. В. Машинали ўқитиш алгоритмлари асосида башорат. NEWJOURNAL.

Сейтназаров К. К. (2025). Машинали ўқитиш турлари ва уларнинг ўзига хос хусусиятлари. Zenodo.

Makridakis, S., Spiliotis, E., & Assimakopoulos, V. (2022). The M5 competition: Background, organization, and

implementation. International Journal of Forecasting, 38(4), 1325–1336. https://doi.org/10.1016/j.ijforecast.2021.07.007

Makridakis, S., Spiliotis, E., & Assimakopoulos, V. (2022). M5 accuracy competition: Results, findings, and conclusions.

International Journal of Forecasting, 38(4), 1346–1364. https://doi.org/10.1016/j.ijforecast.2021.11.013

Januschowski, T., Wang, Y., Torkkola, K., Erkkilä, T., Hasson, H., & Gasthaus, J. (2022). Forecasting with trees.

International Journal of Forecasting, 38(4), 1473–1481. https://doi.org/10.1016/j.ijforecast.2021.10.004

Bojer, C. S. (2022). Understanding machine learning-based forecasting methods: A decomposition framework

and research opportunities. International Journal of Forecasting, 38(4), 1555–1561. https://doi.org/10.1016/j.

ijforecast.2021.11.003

Chen, T., & Guestrin, C. (2016). XGBoost: A scalable tree boosting system. Proceedings of the 22nd ACM

SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining (pp. 785–794). https://doi.

org/10.1145/2939672.2939785

Ke, G., Meng, Q., Finley, T., Wang, T., Chen, W., Ma, W., Ye, Q., & Liu, T. Y. (2017). LightGBM: A highly efficient

gradient boosting decision tree. Advances in Neural Information Processing Systems, 30.

Hochreiter, S., & Schmidhuber, J. (1997). Long short-term memory. Neural Computation, 9(8), 1735–1780. https://doi.

org/10.1162/neco.1997.9.8.1735

Breiman, L. (2001). Random forests. Machine Learning, 45, 5–32. https://doi.org/10.1023/A:1010933404324

Folorunsho, O., Adewole, L. B., Fagbuagun, O. A., Mogaji, S. A., & Adesuyi, O. T. (2025). Predicting customer purchase

patterns in online retail using a CNN-based deep learning model. LAUTECH Journal of Engineering and Technology,

(2), 230–238. https://doi.org/10.36108/laujet/5202.91.0242

Matuszelański, K., & Kopczewska, K. (2022). Customer churn in retail e-commerce business: Spatial and machine

learning approach. Journal of Theoretical and Applied Electronic Commerce Research, 17(1), 165–198. https://doi.

org/10.3390/jtaer17010009

Marín Díaz, G., Galán, J. J., & Carrasco, R. A. (2022). XAI for churn prediction in B2B models: A use case in an

enterprise software company. Mathematics, 10(20), 3896. https://doi.org/10.3390/math10203896

Downloads

Published

2026-07-01
Loading...