EKOLOGIK OMILLAR ASOSIDA HUDUDLARNI BARQAROR RIVOJLANTIRISHNING FAZOVIY-AXBOROT MODELLARINI TAKOMILLASHTIRISH (QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI VA OROLBO‘YI MISOLIDA)
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20966228##article.subject##:
barqaror rivojlanish, fazoviy-axborot modeli, geografik axborot tizimi (GIS), Orolbo‘yi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, ekologik monitoring, masofadan zondlash, sun’iy intellekt, IoT, geoma’lumotlar, ekologik xavflar, hududiy boshqaruv##article.abstract##
Mazkur maqolada ekologik omillarni kompleks hisobga olgan holda hududlarni barqaror rivojlantirishning zamonaviy
fazoviy-axborot modellarini takomillashtirishning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Tadqiqot Qoraqalpog‘iston Respublikasi
va Orolbo‘yi hududlari misolida olib borilib, mintaqada yuz berayotgan ekologik transformatsiyalar, xususan, Orol dengizi qisqarishi
natijasida vujudga kelgan ekologik vaziyatning murakkablashuvi, yer va suv resurslari holatida salbiy o‘zgarishlarning kuzatilishi,
cho‘llanish jarayonlarining kuchayishi hamda iqlim o‘zgarishlarining hududiy rivojlanishga ta’siri chuqur tahlil qilingan. Tadqiqotning
dolzarbligi hududiy boshqaruv tizimlarida ekologik xavflarni oldindan baholash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va
barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun ilg‘or raqamli texnologiyalar asosida qaror qabul qilish mexanizmlarini takomillashtirish
zarurati bilan belgilanadi.
Maqolada barqaror rivojlanish, geoinformatsion modellashtirish, ekologik monitoring va raqamli transformatsiya yo‘nalishlaridagi
mahalliy hamda xorijiy ilmiy tadqiqotlar tahliliga tayangan holda geografik axborot tizimlari (GIS), Yerni masofadan zondlash
(Remote Sensing), Ashyolar interneti (IoT), sun’iy intellekt (AI), katta ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalari hamda qaror qabul
qilishni qo‘llab-quvvatlovchi intellektual tizimlarni o‘zaro integratsiyalashga asoslangan ko‘p qatlamli fazoviy-axborot modeli ishlab
chiqilgan. Taklif etilgan model ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy ko‘rsatkichlarni yagona axborot makonida birlashtirish orqali hududiy
rivojlanish jarayonlarini kompleks baholash va prognozlash imkoniyatini yaratadi.
Tadqiqot metodologiyasi ma’lumotlarni yig‘ish va raqamlashtirish, geofazoviy ma’lumotlarni integratsiyalash, ekologik indikatorlarni
tahlil qilish, mashinaviy o‘qitish algoritmlari asosida prognozlash hamda natijalarni vizualizatsiya qilish bosqichlarini qamrab
oladi. Shuningdek, ekologik jarayonlarning dinamikasini modellashtirish orqali suv resurslari taqsimoti, yer degradatsiyasi, o‘simlik
qoplami o‘zgarishi va ekologik xavf zonalarini aniqlash imkoniyatlari ko‘rsatib berilgan.
Tadqiqot natijalari integratsiyalashgan fazoviy-axborot yondashuvi ekologik monitoring tizimlarining aniqligi va tezkorligini oshirish,
tabiiy va antropogen xavflarni prognozlash, hududlarning ekologik barqarorligini baholash hamda boshqaruv organlari tomonidan
asoslangan strategik qarorlar qabul qilish samaradorligini sezilarli darajada yaxshilashini ko‘rsatdi. Taklif etilgan model Orolbo‘yi
hududlarida ekologik muammolarni kamaytirish, tabiiy resurslardan samarali foydalanish va hududlarning uzoq muddatli barqaror
rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiluvchi ilmiy-amaliy vosita sifatida tavsiya etiladi.
Библиографические ссылки
United Nations. Sustainable Development Goals. Available at: https://
w w w . u n . o r g / s u s t a i n a b l e d e v e l o p m e n t / r u / s u s t a i n a b l e - d e v e l o p m e n t - g o a l s /
Murojaat qilingan sana: 2026-yil 1-iyun.
Новицкий З. Б. Лесонасаждения — единственный реальный путь решения экологической проблемы
Арала // Gazeta.uz. 13 мая 2026 г. Available at: https://www.gazeta.uz/ru/2026/05/13/desert/
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi PF–6079-son “Raqamli O‘zbekiston — 2030”
strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. https://www.lex.uz/uz/
docs/-5030957
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktyabrdagi PQ–4477-son “2019–2030-yillar davrida O‘zbekiston
Respublikasining ‘yashil’ iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Qarori. https://lex.uz/docs/-4539502
Sánchez O., Castañeda K., Vidal-Méndez S., Carrasco-Beltrán D., Lozano-Ramírez N. E. Exploring the influence
of linear infrastructure projects 4.0 technologies to promote sustainable development in smart cities // Results in
Engineering. 2024. Vol. 23. Article 102824. DOI: 10.1016/j.rineng.2024.102824.
Analakova O., Yolliyeva O. Kartografiyada fazoviy ma’lumotlarni tahlil qilish va qonuniyatlarni aniqlash uchun sun’iy
intellektdan foydalanish // Innovatsionnaya nauka. 2024. № 5-2-2. B. 158–160.
Yu D., Tao Q., Liu Q., Jin Y., Sun Y., Fu P. Lifecycle management of urban renewal enabled by Internet of Things:
Development, application, and challenges // Results in Engineering. 2025. Vol. 27. Article 105706. DOI: 10.1016/j.
rineng.2025.105706.
Kurbanov E. A., Vorobiev O. N., Sha J., Li X., Gitas I., Minakou C., Gabdelkhakov A. K., Martynova M. V. A survey on
the use of GIS and remote sensing for sustainable forestry and ecology in Russia and China // Sovremennye problemy
distantsionnogo zondirovaniya Zemli iz kosmosa. 2020. Vol. 17. No. 5. Pp. 9–20. DOI: 10.21046/2070-7401-2020-17-
-9-20.
Загрузки
##submissions.published##
##issue.issue##
##section.section##
Лицензия
Copyright (c) 2026 MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.