GAZ VA GAZ KONDENSATINI YIG‘ISH VA TAYYORLASH TIZIMLARI UCHUN ZAMONAVIY LOYIHALASH USULLARI TAHLILI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18524997Keywords:
gaz, gaz kondensati, konlar, qazib olish, quduq, tizim, modellashtirish, yig‘ish, tayyorlash, bosim, obyektAbstract
Mamlakat gaz sanoatini rivojlantirish strategiyasining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri — 2007-yilda qabul
qilingan gazni qazib olish, tashish va yetkazib berishning yagona tizimini yaratish bo‘yicha davlat dasturidir. Dasturning
asosiy xususiyati barcha uglevodorod komponentlari hamda geliyni kompleks ravishda o‘zlashtirish zaruratidan iborat.
Ushbu dasturni amalga oshirish uchun mas’ul bo‘lgan asosiy ishlab chiqarish majmualari gaz qazib olish markazlari va
zamonaviy loyihaga kiritilgan korxonalardir.
Gaz quvurlarini samarali boshqarish muammolarini hal etish gaz quvurlari texnologik inshootlarining butun zanjiri
bo‘yicha ish rejimlarini modellashtirish va optimal rejalashtirish vazifalarini qamrab oladi. Mazkur muammolarni yechish
quduqlardan siquv kompressor stansiyasigacha (SKS) bo‘lgan, gaz qazib oluvchi korxona tomonidan boshqariladigan
inshootlar modellarini integratsiyalashga asoslanadi.
Hozirgi vaqtda PIPESIM, OLGA (Schlumberger) va boshqa zamonaviy modellashtirish tizimlarining imkoniyatlari
bilan yer osti boyliklaridan foydalanuvchilarning ushbu jarayonlarni yagona tizim sifatida ko‘rib chiqish va boshqarish
ehtiyojlari o‘rtasida sezilarli tafovut saqlanib qolmoqda. Bu tafovut, asosan, butun gaz qazib olish majmuasining
barqaror va nobarqaror ish rejimlarini modellashtirish uchun matematik modellar hamda algoritmlarning yetishmasligi
bilan bog‘liq. Odatda bunday majmua quduqlar, gaz quduqlari tarmoqlari, kon gazini yig‘ish tarmoqlari (KGYT), gazni
dastlabki tayyorlash qurilmalari (GDTQ), konlararo gazni yig‘ish kollektorlari (KGYK), integratsiyalashgan gazni kompleks
tayyorlash qurilmalari (GKTQ), siquv kompressor stansiyalari (SKS) va magistral gaz quvurlarini (MGQ) o‘z ichiga oladi.
Ushbu ishda geliyni o‘z ichiga olgan gazlarni tayyorlash xususiyatlarini hisobga olgan holda “quduqlar – GYT – GDTQ
– KGYK – GKTQ – membranali geliy konsentratini ajratish qurilmasi (MGKAQ) – SKS” texnologik zanjiri ko‘rib chiqiladi.
Shunday qilib, gaz ishlab chiqarish kompleksining rejimlarini modellashtirish va boshqarish bo‘yicha texnologik
muammolarni hal etishga qaratilgan matematik usullar hamda algoritmlarni ishlab chiqish hozirgi kunda dolzarb vazifa
hisoblanadi.
References
Ermatov, N. X., Abdirazakov, A. I., Ibotov, O. I., Oripova, L. N., Meyliyeva, K. O. Neft va gaz qazib chiqarishning fizik
asoslari: darslik. — Qarshi: QMII, 2021. — 475 b.
Aliev, Z. S., Samuylova, L. V. Gazogidrodinamik tadqiqotlar: gaz va gaz-kondensat qatlamlari hamda quduqlar: oliy
o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva: MAKS Press, 2011. — 340 b.
Gritsenko, A. I., Aliev, Z. S., Ermilov, O. M., va boshq. Quduqlarni tadqiq etish bo‘yicha qo‘llanma. — Moskva: Nauka,
— 523 b.
Abdirazakov, A., Boymurodov, B. Gaz va gaz-kondensatning harakatlanish qobiliyatini oshirish usullarini tahlili.
Muhandislik va iqtisodiyot, 2025, 3(9).
Korotayev, Yu. P., Margulov, R. D. (tahr.). Tabiiy gaz va kondensatni qazib olish, tayyorlash va tashish: 2 jildlik
ma’lumotnoma. — Moskva: Nedra, 1984. — 288 b.
Samsonova, V. V. Gaz va gaz-kondensat konlarida quduq mahsulotlarini yig‘ish va tayyorlash tizimlari ish rejimlarini
hisoblash va optimallashtirish metodikasini ishlab chiqish: texnika fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun
dissertatsiya. — Moskva, 2023.
Mavlanov, Z. A., Abdirazakov, A. I., Masharipov, A. N. Neft, gaz va gaz-kondensat konlarini o‘zlashtirishni loyihalashning
zamonaviy tamoyillari. Ekonomika i sotsium, 2023, (12(115)-1), 1206–1209.
Abdirazakov, A., Boymurodov, B. Gaz quduqlarining suvlanishi muammosiga oid mavjud texnologik yechimlar tahlili.
Innovation Science and Technology, 2025, 1(10).
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.