TOPOLOGIK MAʼLUMOTLAR TAHLILINI MOLIYA TIZIMIDA QÖLLAŞNING NAZARIY ASOSLARI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.23977233Abstract
Maqolada topologik maʼlumotlar tahlili (TDA – Topological Data Analysis) usullarini moliya tizimida qöllaşning nazariy asoslari yoritiladi. Persistent gomologiya, persistence diagrammalari va landşaftlari hamda Mapper algoritmining matematik mohiyati bayon qilinadi. Moliyaviy vaqt qatorlari va aktivlar tarmoqlarini topologik obyektlarga aylantiriş usullari tahlil qilinadi. Bozor inqirozlarini erta aniqlaş, tizimli riskni baholaş, portfelni şakllantiriş va firibgarlikni aniqlaşdagi imkoniyatlar körib çiqiladi hamda simulyatsiya misolida körsatiladi. Xulosada Özbekiston moliya tizimida TDA ni joriy etiş yönalişlari taklif etiladi. Kalit sözlar: topologik maʼlumotlar tahlili, persistent gomologiya, persistence landşafti, Mapper, moliyaviy inqiroz, tizimli risk, moliyaviy vaqt qatorlari.Keywords
topologik maʼlumotlar tahlili, persistent gomologiya, persistence landşafti, Mapper, moliyaviy inqiroz, tizimli risk, moliyaviy vaqt qatorlariReferences
Bubenik, P. (2015). Statistical topological data analysis using persistence landscapes. Journal of Machine Learning Research, 16, 77–102.
Carlsson, G. (2009). Topology and data. Bulletin of the American Mathematical Society, 46(2), 255–308.
Cohen-Steiner, D., Edelsbrunner, H., & Harer, J. (2007). Stability of persistence diagrams. Discrete & Computational Geometry, 37(1), 103–120.
Edelsbrunner, H., Letsçer, D., & Zomorodian, A. (2002). Topological persistence and simplification. Discrete & Computational Geometry, 28, 511–533.
Gidea, M. (2017). Topological data analysis of critical transitions in financial networks. NetSci-X, 47–59.
Gidea, M., & Katz, Y. (2018). Topological data analysis of financial time series: Landscapes of crashes. Physica A: Statistical Mechanics and its Applications, 491, 820–834.
Goel, A., Pasricha, P., & Mehra, A. (2020). Topological data analysis in investment decisions. Expert Systems with Applications, 147.
Majumdar, S., & Laha, A. K. (2020). Clustering and classification of time series using topological data analysis with applications to finance. Expert Systems with Applications, 162.
Mantegna, R. N. (1999). Hierarchical structure in financial markets. The European Physical Journal B, 11, 193–197.
Singh, G., Mémoli, F., & Carlsson, G. (2007). Topological methods for the analysis of high dimensional data sets and 3D object recognition. Eurographics Symposium on Point-Based Graphics, 91–100.
Takens, F. (1981). Detecting strange attractors in turbulence. Lecture Notes in Mathematics, 898, 366–381.
Zomorodian, A., & Carlsson, G. (2005). Computing persistent homology. Discrete & Computational Geometry, 33, 249–274.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

