KORXONA RAHBARIYATI TOMONIDAN ICHKI NAZORAT TIZIMINING CHETLAB O‘TILISHI BILAN BOG‘LIQ AUDITORLIK RISKLARINI BAHOLASH

Authors

  • Rahimaxon Abdujabbarovna Botirova Namangan davlat texnika universiteti dotsenti, iqtisodiyot fanlari nomzodi
  • Ikromiddin Qutbiddinovich Sirojiddinov Namangan davlat texnika universiteti professori, iqtisodiyot fanlari nomzodi

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.23806439

Abstract

Korxona rahbariyati tomonidan ichki nazorat tizimining chetlab o‘tilishi natijasida moliyaviy hisobotlarda muhim buzib ko‘rsatishlar yuzaga kelishi bilan bog‘liq auditorlik risklarini baholash masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi risk belgilarini moliyaviy hisobot tasdiqlari, auditorlik amallari va auditorlik dalillari bilan o‘zaro bog‘laydigan uslubiy yondashuvni takomillashtirishdan iborat. Xalqaro audit standartlari, COSO konsepsiyasi, ilmiy adabiyotlar hamda ACFEning ochiq ma’lumotlari qiyosiy tahlil qilingan. Ichki nazoratning mavjud emasligi, uning samarasiz ishlashi va rahbariyat tomonidan chetlab o‘tilishi o‘rtasidagi farqlar aniqlashtirilgan. Buxgalteriya yozuvlari, hisob baholari, noodatiy operatsiyalar hamda raqamli vakolatlar bilan bog‘liq risklarni auditorlik dalillari asosida baholash tartibi taklif etilgan. Tadqiqotning ilmiy-uslubiy natijasi risk belgisi, tegishli tasdiq, auditorlik javobi va hujjatlashtirilgan xulosani o‘zaro birlashtiruvchi matritsa shaklida ifodalangan. Ishlab chiqilgan takliflar auditorlik tekshiruvlarini rejalashtirishni takomillashtirish hamda ichki nazorat tizimidagi kamchiliklarni bartaraf etishga xizmat qiladi. Takliflarning amaliy samaradorligini korxonalar tanlanmasi asosida empirik tekshirish keyingi tadqiqotlarning ustuvor vazifasi sifatida belgilangan.

Keywords

auditorlik riski, ichki nazorat, rahbariyat tomonidan nazoratning chetlab o‘tilishi, firibgarlik, muhim buzib ko‘rsatish, professional skeptitsizm, auditorlik dalillari, hisob baholari, raqamli audit

References

O‘zbekiston Respublikasi. Auditorlik faoliyati to‘g‘risida : O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 25-fevraldagi O‘RQ-677-son Qonuni (amaldagi tahrir). – URL: https://lex.uz/uz/docs/-5307886.

IAASB. Handbook of International Quality Management, Auditing, Review, Other Assurance, and Related Services Pronouncements. 2023–2024 Edition. Vol. I : ISA 200, ISA 240, ISA 330, ISA 580. – IFAC, 2024. – URL: https:// ifacweb.blob.core.windows.net/publicfiles/2024-08/IAASB-2023-2024-Handbook-Volume-1.pdf.

ACFE. Occupational Fraud 2024: A Report to the Nations. – 2024. – P. 49. – URL: https://www.acfe.com/en-us/-/ media/files/acfe/pdfs/rttn/2024/2024-report-to-the-nations.pdf.

COSO. Internal Control—Integrated Framework : Executive Summary. – May 2013. – URL: https://www.como.gov/ wp-content/uploads/2021/12/COSO-2013.pdf.

Van Nieuw Amerongen N. LCE auditor’s management override-oversight dilemma: a descriptive analysis. (2025). International Journal of Critical Accounting, 14(4), 412–433. https://doi.org/10.1504/IJCA.2025.149497

Sirojiddinov, I. Q. (2026). Firibgarlik bilan bog‘liq auditorlik tekshiruvi risklarini kamaytirish masalalari. Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot. https://doi.org/10.5281/zenodo.18760834

IAASB. ISA 315 (Revised 2019): Identifying and Assessing the Risks of Material Misstatement. – 2019. – URL: https:// www.iaasb.org/publications/isa-315-revised-2019-identifying-and-assessing-risks-material-misstatement.

IAASB. ISA 540 (Revised), Auditing Accounting Estimates and Related Disclosures. – 2018. – URL: https://www.iaasb. org/publications/isa-540-revised-auditing-accounting-estimates-and-related-disclosures-9.

IAASB. ISA 240 (Revised), The Auditor’s Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements. – 2025-yil 8-iyul. – URL: https://www.iaasb.org/publications/isa-240-revised-auditor-s-responsibilities-relating-fraudaudit-financial-statements.

Kholmirzayev, U. (2025). Development of a Regulatory and Legal Framework in the Field of Public-Private Partnership in the Republic of Uzbekistan. Innovation Science and Technology, 1(10), 255–261.

Xolmirzayev, U. B., & Ubaydullayev, T. (2026). Xususiy va korporativ tuzilmalarda auditorlik tekshiruvi hamda auditorlik xulosasini shakllantirish amaliyoti. Green Economy and Development.

Холмирзаев, У. А., & Хакимова, Г. А. (2024). Развитие аграрного сектора экономики региона на основе инноваций. Экономика и менеджмент: новые вызовы и возможности.

Xakimova, G. Z., & Xolmirzayev, U. B. (2026). Kichik biznes subyektlarining innovatsion faoliyatini rag‘batlantirish yo‘llari. Green Economy and Development.

Xolmirzayev, U. A., & Xakimova, G. A. (2023). Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda debitor qarzlarning aylanishi tahliliga zamonaviy yondashuvlar.

Batirova, R., & Xolmirzayev, U. B. (2023). Ulgurji savdo qoidalari va chakana savdodan farqli tomonlari. Green Economy and Development.

Xolmirzayev, U. B., & Xakimova, G. Z. (2024). Sanoat korxonalarida innovatsion faoliyatni amalga oshirishning moliyaviy mexanizmi. Qo‘qon universiteti xabarnomasi.

Xolmirzayev, U. A., & Xakimova, G. A. (2023). Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda debitor qarzlarining aylanishi tahliliga zamonaviy yondashuvlar.

Xakimova, D. (2025). Innovatsiya va innovatsion salohiyatning pedagogik ahamiyati. O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti konferensiyalari.

Mashrabjonovna, X. D. (2025). O‘qituvchi innovatsion salohiyatini rivojlantirish zamonaviy o‘qituvchini shakllantirishning asosiy omili sifatida. O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti konferensiyalari.

Downloads

Published

2026-10-01
Vol. 4 No. 10 (2026): «Muhandislik va Iqtisodiyot» jurnali 10-son