OCHIQ BANK EKOTIZIMIDA RISKLARNI MIQDORIY BAHOLASH VA MONITORING QILISH MODELLARI: “ORIENT FINANS” XATB MISOLIDA

Authors

  • Shohruh Xolmo‘min o‘g‘li Abduvahobov O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi tayanch doktoranti

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.23805529

Abstract

Maqolada O‘zbekistonda ochiq bank (Open Banking) tizimi ishga tushirilishidan oldin bank darajasida risklarni ex ante miqdoriy baholash uslubi taklif etilgan. Beshta komponentdan iborat ochiq bank risklarining integral ko‘rsatkichi (ORI) ishlab chiqilgan: har bir komponent ekspozitsiya va nazorat samaradorligi orqali residual risk sifatida aniqlanadi, og‘irliklar ierarxiyalarni tahlil qilish usuli (AHP) bilan belgilanadi. ORI chastota–jiddiylik zarar modeli bilan bog‘lanib, kutilayotgan zarar, VaR va CVaR ko‘rsatkichlari Monte-Karlo usulida hisoblangan. «Orient Finans» XATB parametrlari asosidagi shartli hisob-kitobga ko‘ra, nazoratsiz joriy etishda ORI 16,7 dan 24,0 ballgacha oshadi, kutilayotgan yillik zarar esa taxminan 1,9 baravar ortadi; taklif etilgan nazorat mexanizmlari ORI ni 11,8 ballgacha, zararni bazaviy daraja atrofigacha qaytaradi. Dumli xavf (CVaR 99 %) esa atigi 30 % ga kamayadi. Natijalar bank ichki nazorat tizimiga joriy etilgan.

Keywords

ochiq bank, risklarni boshqarish, integral risk indeksi, operatsion risk, kutilayotgan zarar, CVaR, uchinchi tomon provayderlari, monitoring

References

Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 5-noyabrdagi “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi O‘RQ-580-son Qonuni. (n.d.). URL: https://lex.uz/ru/docs/-4581969.

Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 1-noyabdagi Toʻlovlar va toʻlov tizimlari toʻgʻrisida”gi O‘RQ-578-son Qonun. (n.d.). URL: https://lex.uz/uz/docs/-4575786.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli Oʻzbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-6079-son Farmoni. (n.d.). URL: https://lex.uz/docs/-5030957.

European Parliament & Council of the European Union. (2015). Directive (EU) 2015/2366 of 25 November 2015 on payment services in the internal market. Official Journal of the European Union, L 337, 35–127.

Frachot, A., Georges, P., & Roncalli, T. (2001). Loss distribution approach for operational risk (Working paper). Groupe de Recherche Opérationnelle, Crédit Lyonnais.

Gordon, L. A., & Loeb, M. P. (2002). The economics of information security investment. ACM Transactions on Information and System Security, 5(4), 438–457. https://doi.org/10.1145/581271.581274

«Orient Finans» XATB. (2026). Abduvahobov Sh.X.ning doktorlik dissertatsiyasi natijalarini amaliyotga joriy etilganligi to‘g‘risida ma’lumotnoma (2026-yil 3-iyun, № 2606-01-01).

Page, E. S. (1954). Continuous inspection schemes. Biometrika, 41(1/2), 100–115. https://doi.org/10.1093/biomet/41.1-2.100

Babina, T., Buchak, G., & Gornall, W. (2022). Customer data access and fintech entry: Early evidence from open banking (NBER Working Paper). National Bureau of Economic Research. https://www.nber.org

Basel Committee on Banking Supervision. (2019). Report on open banking and application programming interfaces. Bank for International Settlements. https://www.bis.org/bcbs/publ/d486.htm

Basel Committee on Banking Supervision. (2021). Revisions to the principles for the sound management of operational risk. Bank for International Settlements. https://www.bis.org/bcbs/publ/d515.htm

Roberts, S. W. (1959). Control chart tests based on geometric moving averages. Technometrics, 1(3), 239–250. https:// doi.org/10.1080/00401706.1959.10489860

Rockafellar, R. T., & Uryasev, S. (2000). Optimization of conditional value-at-risk. Journal of Risk, 2(3), 21–41. https:// doi.org/10.21314/JOR.2000.038

Saaty, T. L. (1980). The analytic hierarchy process: Planning, priority setting, resource allocation. McGraw-Hill.

Zachariadis, M., & Ozcan, P. (2017). The API economy and digital transformation in financial services: The case of open banking (SWIFT Institute Working Paper No. 2016-001). SWIFT Institute.

Downloads

Published

2026-10-01
Vol. 4 No. 10 (2026): «Muhandislik va Iqtisodiyot» jurnali 10-son