TARTIBGA SOLINADIGAN TARIF SHAROITIDA ELEKTR TARMOQLARI AKTIVLARINING QADRSIZLANISH TESTI MODELI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.23258079Abstract
Tartibga solinadigan tariflar sharoitida elektr tarmoqlari aktivlarining qadrsizlanishini baholashga mo‘ljallangan test modeli ilmiy-uslubiy jihatdan asoslangan. Aktivning balans qiymati va tasdiqlangan tarif asosida hisoblangan foydalanishdagi qiymati o‘rtasidagi farq uch tarkibiy qismga — kelgusidagi tariflar orqali qoplanadigan (regulyator aktiv), davlat budjeti hisobidan qoplanadigan (subsidiya) va qoplanmaydigan (qadrsizlanish) qismlarga ajratilgan. Shuningdek, BHXS (IAS) 36 standartining beshta asosiy parametri — pul mablag‘larini hosil qiluvchi birlik, pul oqimlari, diskontlash stavkasi, balans qiymatini aniqlash bazasi va axborotni oshkor qilish talablari — tariflarni tartibga solish mexanizmiga moslashtirilgan. «Hududiy elektr tarmoqlari» AJning 2025-yilgi MHXS asosida tuzilgan moliyaviy hisobotlari bo‘yicha hisob-kitoblarga ko‘ra, standartni tartibga solish xususiyatlarini hisobga olmagan holda qo‘llash 15,6 trln so‘m (balans qiymatining 74 foizi) miqdorida qadrsizlanish zararini yuzaga keltiradi. Taklif etilgan model asosida ushbu ko‘rsatkich 0,67 trln so‘mni tashkil etadi. 2026-yildan joriy etilgan tartibga solinadigan aktivlar bazasi sharoitida majburiy subsidiyalar hisobga olinganda esa qadrsizlanish zarari nolga teng bo‘lishi aniqlangan. Bundan tashqari, davlat korxonalari o‘rtasida aktivlarni o‘tkazish operatsiyalarini simmetrik hisobga olish bo‘yicha uslubiy qoidalar taklif etilgan.Keywords
qadrsizlanish, foydalanishdagi qiymat, tartibga solinadigan tarif, regulyator aktiv, tartibga solinadigan aktivlar bazasi, davlat subsidiyalari, BHXS (IAS) 36, BHXS (IAS) 20References
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 27-martdagi PQ-4249-son «O‘zbekiston Respublikasida elektr energetika tarmog‘ini yanada rivojlantirish va isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida»gi qarori [Elektron resurs]. — URL:
Bonbright, J. C. Principles of Public Utility Rates / J. C. Bonbright, A. L. Danielsen, D. R. Kamerschen. — 2nd ed. — Arlington, VA : Public Utilities Reports, 1988.
Financial Accounting Standards Board. Statement of Financial Accounting Standards No. 71: Accounting for the Effects of Certain Types of Regulation. — Stamford, CT : Financial Accounting Standards Board, 1982.
Financial Accounting Standards Board. Statement of Financial Accounting Standards No. 90: Regulated Enterprises — Accounting for Abandonments and Disallowances of Plant Costs. — Stamford, CT : Financial Accounting Standards Board, 1986.
Guthrie, G. Regulating Infrastructure: The Impact on Risk and Investment / G. Guthrie. (2006). Journal of Economic Literature, 44(4), 925–972. https://doi.org/10.1257/jel.44.4.925
International Auditing and Assurance Standards Board. International Standard on Auditing 540 (Revised): Auditing Accounting Estimates and Related Disclosures. — New York : International Federation of Accountants, 2018.
International Accounting Standards Board. Business Combinations under Common Control : Discussion Paper DP/2020/2. — London : IFRS Foundation, 2020.
International Accounting Standards Board. IASB Update: November 2023 [Elektron resurs]. — London : IFRS Foundation, 2023. — URL: https://www.ifrs.org/news-and-events/updates/iasb/2023/iasb-update-november-2023/.
IFRS Foundation. IFRS Accounting Standards, Part A: IAS 10 Events after the Reporting Period; IAS 20 Accounting for Government Grants and Disclosure of Government Assistance; IAS 36 Impairment of Assets; IFRS 3 Business Combinations [Elektron resurs]. — London : IFRS Foundation, 2026. — URL: https://www.ifrs.org/issued-standards/ list-of-standards/.
IFRS Foundation. IFRS 20 Regulatory Assets and Regulatory Liabilities [Elektron resurs]. — London : International Accounting Standards Board, 2026. — URL: https://www.ifrs.org/news-and-events/news/2026/05/iasb-issues-ifrs-20/.
Jamasb, T. Incentive Regulation of Electricity Distribution Networks: Lessons of Experience from Britain / T. Jamasb, M. Pollitt. (2007). Energy Policy, 35(12), 6163–6187. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2007.06.022
National Electric Grid of Uzbekistan JSC. Consolidated Financial Statements as at and for the Year Ended 31 December 2024 with Independent Auditor’s Report [Elektron resurs]. — 2025. — URL: https://www.uzbekistonmet.uz/uploads/ acb4d911-cc4d-34db-d742-198e9d33386b_media_.pdf.
Rozmatova, U. Y. Xalqaro standartlar asosida nomoddiy aktivlar hisobini takomillashtirish / U. Y. Rozmatova. (2026). International Finance & Accounting, (2).
World Bank. Uzbekistan to Invest in Modernizing Electricity Distribution Networks with World Bank Support [Elektron resurs] : Press Release. — 2025-yil 15-may. — URL: https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/05/15/ uzbekistan-to-invest-in-modernizing-electricity-distribution-networks-with-world-bank-support.
Xudoyqulova, D. D. Xalqaro standartlar asosida nomoddiy aktivlar buxgalteriya hisobini takomillashtirish / D. D. Xudoyqulova. (2026). International Finance & Accounting, (3).
Iqtisodiyot va moliya vazirligi. Elektr energiyasi va tabiiy gaz sohalarida ilk bor aktivlarning tartibga solinadigan bazasi asosidagi narxlarni joriy etishning dastlabki bosqichi to‘g‘risida ma’lumot [Elektron resurs]. — 2026-yil 29-aprel. — URL: https://gov.uz/uz/imv/news/view/159309.
Iqtisodiyot va moliya vazirligi. O‘zbekistonda energetika sohasida davlat tariflarini tartibga solishning yangi tizimi joriy etildi [Elektron resurs]. — 2026-yil 7-avgust. — URL: https://gov.uz/uz/imv/news/view/203538.
«Hududiy elektr tarmoqlari» AJ. Konsolidirovannaya finansovaya otchyotnost po MSFO i auditorskoye zaklyucheniye nezavisimogo auditora, 31 dekabrya 2025 goda [Elektron resurs]. — 2026. — URL: https://het.uz/uploads/4da8bd49- 5a8c-814a-e327-18f919f4cea5_media_.pdf.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

