O‘ZBEKISTONDA PENSIYA QAMROVINI KENGAYTIRISH: NORASMIY BANDLIK VA O‘ZINI O‘ZI BAND QILGANLAR UCHUN IJTIMOIY SUG‘URTA MEXANIZMLARI

Abstract

Maqolada O‘zbekistonda pensiya qamrovini kengaytirish masalasi norasmiy bandlik, o‘zini o‘zi band qilish va badal to‘lash zichligi nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. 2026-yilgi islohot materiallariga ko‘ra, 15,7 mln iqtisodiy faol aholining 8,6 mln nafari yoki 55 foizi rasmiy band, 4,9 mln nafari norasmiy band va 1,4 mln nafari xorijda ishlaydi. 2025- yilda 2,9 mln o‘zini o‘zi band qilgan shaxs ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lsa-da, 860 ming nafari yoki qariyb 30 foizi ijtimoiy soliq to‘lagan. Maqolada “badal zichligi” tushunchasi pensiya huquqining barqarorligini baholovchi qo‘shimcha indikator sifatida taklif etiladi. Statik ssenariy hisob-kitoblari o‘zini o‘zi band qilganlar orasida yillik 440 ming so‘mlik to‘lovchilar ulushi 29,7 foizdan 60 foizga oshsa, yalpi tushum 378,4 mlrd so‘mdan 765,6 mlrd so‘mga, 80 foiz qamrovda esa 1,02 trln so‘mga yetishini ko‘rsatadi. Xalqaro mehnat tashkiloti va Jahon banki yondashuvlari asosida moslashuvchan to‘lov davriyligi, raqamli mikrobadal, kam daromadli qatlam uchun maqsadli subsidiya, oila a’zosi uchun ixtiyoriy badal hamda migrantlar uchun pensiya huquqlarining portativligi elementlaridan iborat qamrov modeli ishlab chiqiladi. Natijalar pensiya qamrovini kengaytirishda ro‘yxatdan o‘tkazish bilan bir qatorda, muntazam badal to‘lashni iqtisodiy jihatdan manfaatli va ma’muriy jihatdan qulay qiluvchi mexanizmlardan foydalanish maqsadga muvofiqligini ko‘rsatadi.