BANK RISKLARINI BOSHQARISHDA INTELLEKTUAL TEXNOLOGIYALAR: XORIJIY TAJRIBA VA O‘ZBEKISTONDA BARQAROR MOLIYAVIY RIVOJLANISH UCHUN YO‘NALISHLAR

Abstract

Maqolada sun’iy intellekt (si) asosidagi intellektual texnologiyalarning bank risklarini boshqarishdagi funksional roli tahlil qilinadi, to‘g‘ri va teskari stress-test metodologiyasi ishlab chiqiladi hamda xorijiy tajriba asosida o‘zbekistonda barqaror moliyaviy rivojlanishni ta’minlash yo‘nalishlari asoslanadi. Bank faoliyatida si bilan bog‘liq risklarning ko‘p darajali xususiyatga ega bo‘lib, ma’lumotlar, model, moliyaviy qarorlar, alohida bank va bank tizimi darajalarida namoyon bo‘lishi asoslab beriladi. Tadqiqotda sining erta ogohlantirish, portfel monitoringi va kapitalni rejalashtirishdagi funksiyalari tizimlashtiriladi, to‘g‘ri va teskari stress-test formulalari, shuningdek, si bilan bog‘liq tizimli konsentratsiya indeksi (iskii) ishlab chiqiladi. Xorijiy tajriba buyuk britaniya, aqsh va xalqaro tashkilotlarning tegishli hujjatlari hamda kpmg so‘rovnomasi natijalari asosida tahlil qilinadi. 2026-yilda buyuk britaniya parlamenti qo‘mitasi angliya banki va moliyaviy xulq-atvorni nazorat qilish boshqarmasiga si bilan bog‘liq stress-testlarni rivojlantirish masalasiga e’tibor qaratdi. Kpmg so‘rovnomasi natijalariga ko‘ra, bank rahbarlarining 93 foizi si bilan bog‘liq uzilishlarga bardoshlilik borasida ishonch bildirgan bo‘lsa-da, 27 foizdan ortig‘i bunday sinovlarni hali o‘tkazmagan. Mazkur natijalar subyektiv ishonch darajasi bilan amaliy sinov va tayyorgarlik darajasi o‘rtasida muvofiqlikni yanada mustahkamlash imkoniyati mavjudligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston bank tizimi uchun tizimli konsentratsiya indeksi hamda to‘rt zonali nazorat chegaralarini qo‘llash taklif etiladi.