SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA KREDIT RISKLARINI BAHOLASH MODELINI ISHLAB CHIQISH

Authors

  • Ikrombek Maxset o‘g‘li Yeldashbayev Shumanay tumani hokimining raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish masalalari bo‘yicha maslahatchisi

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.23008073

Abstract

Ushbu maqolada kredit risklarini baholashda sun’iy intellekt va mashinali o‘qitish texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari tadqiq etilgan. Kredit riskini aniq baholash moliyaviy tashkilotlarning barqarorligi va kredit portfeli sifatini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotda an’anaviy kredit skoringi yondashuvlarining xususiyatlari hamda zamonaviy mashinali o‘qitish algoritmlarining imkoniyatlari tahlil qilingan. Muallif tomonidan kredit oluvchining moliyaviy holati, kredit tarixi, qarz yuklamasi va to‘lov intizomini hisobga oluvchi sun’iy intellekt asosidagi model taklif etilgan. Modelda ma’lumotlarni tayyorlash, muhim belgilarni tanlash, riskni tasniflash va model natijasini izohlash bosqichlari nazarda tutilgan. Logistic Regression, Decision Tree, Random Forest va Gradient Boosting algoritmlaridan foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Model shaffofligini oshirish uchun Explainable AI yondashuvlarini qo‘llash taklif etilgan. Tadqiqot natijalari sun’iy intellekt asosidagi kredit riskini baholash tizimi kredit qarorlarini ma’lumotlarga asoslangan holda qo‘llab-quvvatlash imkoniyatiga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Keywords

sun’iy intellekt, kredit riski, kredit skoringi, mashinali o‘qitish, kredit baholash, bank tizimi, moliyaviy texnologiyalar, Explainable AI, Random Forest, Gradient Boosting

References

Bussmann, N., Giudici, P., Marinelli, D., & Papenbrock, J. (2021). Explainable Machine Learning in Credit Risk Management. Computational Economics, 57, 203–216. https://doi.org/10.1007/s10614-020-10042-0

Chang, V., Xu, Q. A., Akinloye, S. H., Benson, V., & Hall, K. (2025). Prediction of Bank Credit Worthiness through Credit Risk Analysis: An Explainable Machine Learning Study. Annals of Operations Research, 354, 247–271. https://doi.org/10.1007/s10479-024-06134-x

Dastile, X., Celik, T., & Potsane, M. (2020). Statistical and Machine Learning Models in Credit Scoring: A Systematic Literature Survey. Applied Soft Computing, 91. https://doi.org/10.1016/j.asoc.2020.106263

Engan, A., Hjelkrem, L. O., & Risstad, M. (2026). A Review of Credit Risk Assessment in Banking — From Deterministic Models to Probabilistic AI. Finance Research Open, 2(2). https://doi.org/10.1016/j.finr.2026.100125

Gramegna, A., & Giudici, P. (2021). SHAP and LIME: An Evaluation of Discriminative Power in Credit Risk. Frontiers in Artificial Intelligence, 4. https://doi.org/10.3389/frai.2021.752558

Montevechi, A. A., Miranda, R. C., Medeiros, A. L., & Montevechi, J. A. B. (2024). Advancing Credit Risk Modelling with Machine Learning: A Comprehensive Review of the State-of-the-Art. Engineering Applications of Artificial Intelligence, 137. https://doi.org/10.1016/j.engappai.2024.109082

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Information on Non-performing Loans of Commercial Banks as of January 1, 2025 [Elektron resurs]. – 2025. – Ma’lumotlar yangilangan sana: 27.01.2025. – Markaziy bankning rasmiy manbasi (murojaat qilingan sana: 24.09.2026).

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Financial Stability Report for 2025 [Elektron resurs]. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, 2026. – Markaziy bankning rasmiy manbasi (murojaat qilingan sana: 24.09.2026).

Roy, J. K., & Vasa, L. (2024). Machine Learning and Artificial Intelligence Method for FinTech Credit Scoring and Risk Management: A Systematic Literature Review. International Journal of Business Analytics, 11(1), 1–23. https://doi.org/10.4018/IJBAN.347504

Zhang, X., & Yu, L. (2024). Consumer Credit Risk Assessment: A Review from the State-of-the-Art Classification Algorithms, Data Traits, and Learning Methods. Expert Systems with Applications, 237. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2023.121484

Downloads

Published

2026-09-01
Vol. 4 No. 9 (2026): «Muhandislik va Iqtisodiyot» jurnali 9-son