O‘ZBEKISTONDA AKSIZ SOLIG‘I STAVKALARINING BIR XILDA OSHIRILISHINING FISKAL, ISTE’MOL VA TAQSIMLANISHGA TA’SIRI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22818324Abstract
Aksiz solig‘i daromadlarni safarbar qilishni tuzatuvchi choralar bilan birga ko‘zda tutadi, biroq stavkaning oshishidan olinadigan fiskal natija soliqlar oshishining iste’mol narxlariga qay darajada ta’sir qilishiga va iste’molchilarning o‘z talabini qanday o‘zgartirishiga bog‘liq. Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston uchun aksiz solig‘i islohotining ikkita bir xil ssenariysi baholanadi: amaldagi aksiz stavkalarini 7% va 10% ga nisbatan oshirish. Tahlilda 2019–2025-yillar uchun rasmiy fiskal va uy xo‘jaliklari sektoriga oid statistik ma’lumotlar shaffof, kalibrlangan xulq-atvor mikrosimulyatsiyasi bilan birga qo‘llanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, mutlaq fiskal daromad bo‘yicha 10% lik ssenariy ustunroq, 7% lik ssenariy esa o‘zining statik daromad salohiyatidan biroz kattaroq ulushni saqlab qoladi va xulq-atvor hamda taqsimotga kamroq o‘zgartirish kiritishni talab qiladi. Shu sababli, mahsulot darajasidagi monitoring, raqamli kuzatuvchanlik va elastiklikni davriy baholash bilan qo‘llab-quvvatlanadigan bosqichma-bosqich islohot stavkalarni faqat mexanik tarzda indeksatsiya qilishdan afzalroqdir.Keywords
aksiz solig‘i, O‘zbekiston, fiskal daromad, kalibrlangan mikrosimulyatsiya, narxga nisbatan elastiklik, uy xo‘jaliklari farovonligi, taqsimlanish samarasi, soliq islohoti, barqaror soliqqa tortish.References
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Uy xo‘jaliklarining yakuniy iste’mol xarajatlari, joriy narxlarda. SIAT
ma’lumotlar bazasi. https://siat.stat.uz/data/3106/?lang=en
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Uy xo‘jaliklarining taxminiy soni. SIAT ma’lumotlar bazasi. https://
siat.stat.uz/data/2376/?lang=ru
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Iste’mol narxlari indeksi (INI) tarkibi: alkogolli ichimliklar va tamaki
mahsulotlari. SIAT ma’lumotlar bazasi. https://siat.stat.uz/data/1288/?lang=en
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Iste’mol narxlari indeksi: alkogolli ichimliklar va tamaki mahsulotlari.
SIAT ma’lumotlar bazasi. https://siat.stat.uz/data/1292/?lang=en
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. 2025-yil uchun soliq-budjet siyosatining asosiy yo‘nalishlari:
aksiz solig‘idagi o‘zgarishlar. 2024. https://gov.uz/uz/imv/news/view/26833
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. 2025-yil uchun Davlat budjeti ijrosi to‘g‘risidagi ma’lumotlar.
Rasmiy fiskal hisobotlar portali. https://gov.uz/uz/imv/
Vu LH, Nguyen AN, Nguyen T-A. Vyetnamda alkogolli va alkogolsiz ichimliklarga solinadigan soliqning turli daromad
guruhlariga ta’siri. Discover Sustainability jurnali. 2026;7:496. https://doi.org/10.1007/s43621-026-03022-1
Deaton A, Muellbauer J. Deyarli mukammal talab tizimi. American Economic Review jurnali. 1980;70(3):312–326.
Banks J, Blundell R, Lewbel A. Kvadratik Engel egri chiziqlari va iste’mol talabi. Review of Economics and Statistics
jurnali. 1997;79(4):527–539.
Wagenaar AC, Salois MJ, Komro KA. Alkogolli ichimliklar narxi va soliq stavkalarining iste’molga ta’siri: 112 ta
tadqiqotdan olingan 1003 ta baholashning meta-tahlili. Addiction jurnali. 2009;104(2):179–190. https://doi.org/10.1111/
j.1360-0443.2008.02438.x
Nelson JP. Alkogol narxi va daromadlar elastikligining meta-tahlili — nashriyot tarafkashligiga tuzatishlar bilan. Health
Economics Review jurnali. 2013;3:17.
Jha P, Chaloupka FJ, tahririyati ostida. Rivojlanayotgan mamlakatlarda tamaki nazorati. Oxford University Press /
Jahon banki; 2000.
Fuchs A, González Icaza M. Kam va o‘rta daromadli mamlakatlarda tamaki mahsulotlariga soliqlarni oshirish:
kambag‘allarga zararmi yoki yordam? Jahon banki; 2020.
Havranek T, Irsova Z, Janda K. Benzinga bo‘lgan talab odatda taxmin qilinganidan ko‘ra narxga nisbatan noelastikroqdir.
Energy Economics. 2012;34(1):201–207. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2011.09.003
Brons M, Nijkamp P, Pels E, Rietveld P. Benzin talabi narx elastikligining meta-tahlili: SUR yondashuvi. Energy
Economics. 2008;30(5):2105–2122.
Andreyeva T, Marple K, Marinello S, Moore TE, Powell LM. Tarkibida shakar bo‘lgan ichimliklarga soliq joriy
etish natijalari: tizimli tahlil va meta-tahlil. JAMA Network Open. 2022;5(6):e2215276. https://doi.org/10.1001/
jamanetworkopen.2022.15276
Jahon banki. Tarkibida shakar bo‘lgan ichimliklarga soliqlar: xalqaro dalillar va tajribalar. Vashington, Kolumbiya okrugi:
Jahon banki; 2020.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti. Salomatlik soliqlari. JSST. https://www.who.int/health-topics/health-taxes
Chaloupka FJ, Powell LM, Warner KE. Tamaki, alkogol va tarkibida shakar bo‘lgan ichimliklar iste’molini kamaytirish
uchun aksiz soliqlaridan foydalanish. Annual Review of Public Health. 2019;40:187–201.
Sassi F, Belloni A, Mirelman AJ va boshqalar. Sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantiruvchi narx siyosatining adolatlilikka
ta’siri. Lancet. 2018;391(10134):2059–2070.
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. 2025-yilda 29,3 trln so‘mlik ichimliklar ishlab chiqarilgan. 2026-yil
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Tamaki mahsulotlari ishlab chiqarish. SIAT sanoat statistikasi
ma’lumotlar bazasi. https://siat.stat.uz/data/590/?lang=en
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti. Global sog‘liqni saqlash observatoriyasi: O‘zbekiston — alkogol ko‘rsatkichlari.
https://www.who.int/data/gho/data/countries/country-details/GHO/uzbekistan
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti. Tamaki iste’molining tarqalishi tendensiyalari bo‘yicha JSSTning global hisoboti,
mamlakatlar bo‘yicha so‘nggi hisob-kitoblar. 2025.
Jahon banki. O‘zbekiston: ish o‘rinlari, malaka va migratsiya tadqiqoti 2013. Mikroma’lumotlar kutubxonasi. https://
microdata.worldbank.org/catalog/6106
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Umumiy daromadning kvintil guruhlar bo‘yicha taqsimlanishi, 2025-
yil. SIAT ko‘rsatkichlari 2.03.01.0026–2.03.01.0030. https://stat.uz/uz/official-statistics/living-standards
Poi BP. QUAIDS bilan talab tizimini oson baholash. Stata jurnali. 2012;12(3):433–446.
Shonkwiler JS, Yen ST. Senzuralangan tenglamalar tizimini ikki bosqichli baholash. Amerika qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti
jurnali. 1999;81(4):972–982.
Jahon banki. Sog‘liqni saqlash soliqlari: Boshlang‘ich qo‘llanma. Vashington, Kolumbiya okrugi: Jahon banki; 2023.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
