ZAMONAVIY MOLIYAVIY INFRATUZILMANING INSTITUSIONAL ASOSLARI: TO‘LOV TIZIMLARI NAZARIYASI VA O‘ZBEKISTON AMALIYOTI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18998572Keywords:
moliyaviy infratuzilma, to‘lov tizimi evolyutsiyasi, RTGS, ACH, ISO 20022, CBDC, Open Banking, institusional nazariya, kliring va hisob-kitob, O‘zbekiston to‘lov tizimi islohoti.Abstract
Ushbu tadqiqot zamonaviy moliyaviy infratuzilmaning institusional asoslarini, xususan to‘lov tizimlarining
nazariy poydevorini, evolyutsion rivojlanishini va O‘zbekiston amaliyoti bilan qiyosiy tahlilini o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi.
Adabiyotlar tahlilida Fisher (1911), Keynes (1936), Diamond & Dybvig (1983), Rochet & Tirole (2003) va Brunnermeier
(2021) nazariyalariga asoslanildi. To‘lov tizimlarining yetti bosqichli tarixiy evolyutsiyasi, oltita asosiy komponenti, yettita
to‘lov kanali va beshta nazorat darajasidan iborat kompleks tasnif taklif etildi. Muqobil to‘lov tizimlari (Hawala, PayPal,
Bitcoin, Stablecoin, CBDC, Open Banking) institusional iqtisodiyot nuqtai nazaridan baholandi. Global mintaqaviy
tizimlarning qiyosiy tahlili (sakkiz mintaqa) va O‘zbekiston uchun yettita strategik tavsiya ishlab chiqildi. Olingan natijalar
O‘zbekiston Markaziy banki, moliya vazirligi va korporativ xazina mutaxassislari uchun amaliy ahamiyatga ega
References
BIS CPMI. Statistics on payment, clearing and settlement systems in the CPMI countries. — Basel: BIS, 2023. — 252 p.
Fisher, I. The Purchasing Power of Money: Its Determination and Relation to Credit, Interest and Crises. — New York:
Macmillan, 1911. — 505 p.
Brunnermeier, M. K., James, H., Landau, J.-P. The Digitalization of Money // NBER Working Paper No. 26300. —
Cambridge: NBER, 2021. — 38 p.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. To‘lov tizimlari va to‘lov xizmatlari monitoring hisoboti 2023. — Toshkent:
O‘zMB, 2024. — 124 b.
Bagehot, W. Lombard Street: A Description of the Money Market. — London: Henry S. King, 1873. — 359 p.
Diamond, D. W., Dybvig, P. H. Bank runs, deposit insurance, and liquidity // Journal of Political Economy. — 1983. —
Vol. 91, № 3. — P. 401–419.
Rochet, J.-C., Tirole, J. Platform competition in two-sided markets // Journal of the European Economic Association.
— 2003. — Vol. 1, № 4. — P. 990–1029.
North, D. C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. — Cambridge: Cambridge University
Press, 1990. — 159 p.
BIS CPSS — IOSCO. Principles for Financial Market Infrastructures (PFMI). — Basel: BIS, 2012. — 188 p.
Committee of Sponsoring Organizations (COSO). Internal Control — Integrated Framework. — New York: COSO,
— 196 p.
FBI Internet Crime Complaint Center (IC3). Internet Crime Report 2023. — Washington D.C.: FBI, 2023. — 30 p.
IMF. Central Bank Digital Currencies: Motives, Economic Implications, and the Research Frontier // IMF Working
Paper WP/23/166. — Washington D.C.: IMF, 2023. — 58 p.
SWIFT. ISO 20022 Programme: Benefits for Financial Crime Compliance. — La Hulpe: SWIFT, 2023. — 32 p.
McKinsey & Company. The 2023 McKinsey Global Payments Report. — New York: McKinsey, 2023. — 64 p.
FATF. Guidance for a Risk-Based Approach: Virtual Assets and Virtual Asset Service Providers. — Paris: FATF, 2022.
— 66 p.
Nisan, N., Tucker, C. Digital Economics. — Cambridge: MIT Press, 2019. — 824 p.
BIS Innovation Hub. Annual Report 2023: Innovation and the Future of Finance. — Basel: BIS, 2023. — 96 p.
World Bank. Global Findex Database 2022: Financial Inclusion, Digital Payments, and Resilience. — Washington
D.C.: World Bank, 2022. — 168 p.
European Central Bank. TARGET Instant Payment Settlement (TIPS): Technical documentation. — Frankfurt: ECB,
— 88 p.
Reserve Bank of India. Annual Report on Payment Systems and Settlement Systems 2023. — Mumbai: RBI, 2023.
— 112 p.
Treasury Alliance Group. Fundamentals of Payment Systems. — Chicago: TAG, 2014. — 86 p.
ISO 20022 Registration Authority. Universal Financial Industry Message Scheme. — Geneva: SWIFT SCRL, 2023.
Keynes, J. M. The General Theory of Employment, Interest and Money. — London: Macmillan, 1936. — 472 p.
Toshniyozov, Sherali. “To‘lov Tizimi Konseptual Modelining Shakllanish Tamoyillari.” Green Economy and Development,
vol. 3, no. 10, 23 Oct. 2025, doi:10.5281/zenodo.17573086.
Toshniyozov S. Trends in the Adoption of New Digital Payment Products //Nashrlar. – С. 173-177. Doi:https://doi.
org/10.60078/2023-vol1-iss1-pp173-177
Sherali Toshniyozov. (2024, ноябрь 19). O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYA
JARAYONIDA ELEKTRON TO‘LOV TIZIMLARINING O‘RNI, RAQAMLI PUL MUOMALASI MODELI HAQIDA
TUSHUNCHA. https://doi.org/10.5281/zenodo.14185051
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.